Kategorie
Dzieci Nauczyciele Projekty Q Rozwój

Wartość Relacji w Edukacji – 5 kroków do budowania autentycznej więzi z klasą

Współczesna edukacja zwraca szczególną uwagę na rolę relacji między nauczycielem a uczniem. To nie tylko kwestia przekazywania wiedzy. To także budowanie mostu opartego na zaufaniu i wsparciu. Jednak ważne jest, aby pamiętać, że nauczyciel nie jest osobą, która posiada gotowe odpowiedzi na każde wyzwanie. Bycie nauczycielem to więcej niż otwieranie drzwi do nowych dziedzin wiedzy i rozwijanie ciekawości uczniów. To także umiejętność zrozumienia uczniów, elastyczność w radzeniu sobie z różnymi potrzebami i ciągła adaptacja do zmieniających się sytuacji i wyzwań współczesnej edukacji. Należy jednak podkreślić, że nauczyciel czy wychowawca może korzystać z wielu inicjatyw zewnętrznych i zapraszać innych specjalistów, z którymi wspólnie może realnie zadbać o umiejętności miękkie i potrzeby emocjonalne najmłodszych. 

Zastanawiam się czy pamiętasz jeszcze siebie z czasów szkolnych. Moment, w którym uczestniczysz w lekcji, na której czułeś/łaś się niezwykle zaangażowany/a, pełen/na energii i chęci do nauki. Pomyśl o nauczycielu/ce, którego/ej zajęcia były inspirujące, kreatywne i zachęcały do odkrywania nowych rzeczy. Czy czułeś/łaś pełne wsparcie ze strony nauczyciela/ki, a może był/a to wymagający/a mentor/ka, którego/ej struktura lekcji i świadomość zasad wpływała na Ciebie mobilizująco? Czy śmiało zwracałeś/łaś się o pomoc, wiedząc, że nauczyciel/ka chętnie służy radą lub udzieli jasnej odpowiedzi lub zmotywuje cię do samodzielnego szukania rozwiązań? Relacja między Tobą a nauczycielem/ką sprawiała, że nauka była fascynująca lub stanowiła możliwe do zrealizowania wyzwanie. Podejrzewam, że ta więź i wsparcie znacznie wpłynęły na Twoje zaangażowanie i sukcesy na tych lekcjach. Być może te doświadczenia były też wyzwaniem, ale teraz mogą stanowić cenne lekcje, pomagając zrozumieć, jak ważne jest wsparcie i relacja z nauczycielem w procesie edukacyjnym.

Dane z raportów o potrzebach uczniów i uczennic z polskich szkół

Jak mówi raport Przewłockiej jeszcze chwilę przed pandemią współczesna młodzież z województwa mazowieckiego doceniała u nauczycieli tworzenie przyjaznych relacji, w których skracany jest dystans a nauczyciel angażuje się w trudności oraz obawy uczniów. Ważne było dla nich unikanie monologów, w których dzieci są “umoralniane” za swoje złe oceny lub niekoleżeńskie zachowania. W tym wypadku dialog, zaangażowanie w problemy uczniów i otwarta, szczera, a także empatyczna rozmowa, jest czymś dzięki czemu dzieci żywią większe uznanie dla nauczycieli. Stawanie w roli rzecznika praw uczniów przez wychowawcę było również w raporcie doceniane. Dzięki temu dzieci mogły czuć się bezpiecznie i wiedziały, że mają do kogo zwrócić się o pomoc w trudnych momentach na terenie szkoły. Te oczekiwania podkreślają potrzebę autentycznych, zaufanych relacji edukacyjnych, wspierających pełny rozwój ucznia. 

Z najnowszego raportu Młode Głowy wynika natomiast, że 43,1% uczniów uważa, że nauczycielom nie zależy na ich przyszłości, a 10,5% dzieci przyznaje się, że doświadcza przemocy słownej od nauczycieli bezpośrednio – rzuca to światło na istotny aspekt relacji nauczyciel-uczeń. Ta percepcja może wynikać z różnorodnych doświadczeń uczniów na lekcjach. Relacja z nauczycielem odgrywa kluczową rolę w motywacji uczniów do nauki oraz ich poczuciu wsparcia i zrozumienia. Pojawia się tu istotne pytanie: jakie postawy i działania nauczyciela mogą wpłynąć pozytywnie na zmianę tego przekonania? Raport “Młode Głowy” rekomenduje stworzenie warunków sprzyjających rozwijaniu umiejętności współpracy, planowania i działań grupowych w ramach lekcji oraz działań wychowawczych. Podkreśla wzmacnianie kompetencji wychowawców oraz odciążenie ich z dodatkowych zadań, aby mogli efektywniej pełnić rolę wsparcia i opieki nad uczniami. Zasugerowano zwrócenie uwagi na potrzebę zacieśnienia współpracy szkoły z rodzicami, co może być osiągnięte poprzez różnego rodzaju spotkania tematyczno-informacyjne czy edukacyjne. Zaleca się również, aby nauczyciele byli odpowiednio przygotowani do rozpoznawania i wspierania uczniów z kryzysem psychicznym czy doświadczających samotności.

Nauczyciel jako lider klasy

W relacjach między nauczycielem a uczniem w dzisiejszym środowisku edukacyjnym kluczowe są emocje i wspólne doświadczenia. Rola nauczyciela jako budowniczego kultury szkoły opiera się na budowaniu zaufania poprzez kompetencje emocjonalne, takie jak empatia i skuteczna komunikacja. Warto też zwrócić uwagę na to, że wychowawca w szkole staje się niejako managerem zespołu klasowego. Według metody budowania zespołów SCARF Davida Rocka, dla zaangażowanego i nastawionego na relacje funkcjonowania w grupie/zespole/firmie, a więc także w klasie warto dbać o:

  1. Status (S), czyli pozycja w grupie; poczucie bycia ważnym członkiem grupy
  2. Pewność/Przewidywalność (C), czyli świadomość konsekwencji oraz struktura współpracy
  3. Autonomię (A), czyli poczucie kontroli i możliwość dokonywania własnych wyborów
  4. Relacje (R), czyli współpraca, zaufanie, docenianie..
  5. Sprawiedliwość/Uczciwość (F), czyli jasne zasady równe według wszystkich

Według Rocka brak wypracowanego jednego z tych elementów wśród członków grupy może wpływać na poczucie bezpieczeństwa w grupie i aktywować silne emocje, które zagłuszają możliwość racjonalnego i uważnego podejmowania decyzji i logicznego myślenia (zgodnie z instynktownym działaniem fight or flight – walcz lub uciekaj).

5 KROKÓW DO BUDOWANIA AUTENTYCZNEJ WIĘZI Z KLASĄ

W oparciu o tę metodę zarządzania i dane z raportów opracowaliśmy listę 5 kroków do budowania pozytywnych relacji nauczyciel-uczeń:

Krok 1 :  Język Terapii Skoncentrowanej na Rozwiązaniach – mała zmiana, duża wartość

Jego założeniem jest skupienie się na sukcesach i pozytywnych aspektach zachowania dzieci. TSR pomaga skupić się na celach krótkoterminowych, czyli małych krokach, dzięki którym dziecko zmierza do większych celów takich jak: zaliczenia semestru, rozwinięcie umiejętności w danej dziedzinie lub usamodzielnienie. Tutaj przydatne może być pytanie: “Po czym poznasz, że robisz postęp?”. Jeśli nauczyciel chce, aby uczeń sam doszedł do rozwiązania jakiejś sprawy i znalazł sposób, który będzie dla niego satysfakcjonujący, może zapytać: “Jak inaczej możesz spróbować to rozwiązać?” 

Analogicznie, jeśli uczeń ma trudności z przedmiotem zamiast pytać:

 “Dlaczego znowu nie udało ci się zaliczyć testu?” 

użyj sformułowania: 

“Jak myślisz, co możesz zrobić, aby następnym razem udało ci się zaliczyć test?”.  

Zadawanie pytań otwartych i uważne słuchanie ucznia to kluczowe elementy TSR, które otwierają nam drogę do poszukiwania cech lub umiejętności, które już są w posiadaniu dzieci. To pomaga zrozumieć perspektywę dziecka i zbudować więź. Skupiając się na zasobach możemy zapytać:

“Z czego korzystałeś/aś, żeby znaleźć rozwiązanie tego zadania?” albo “Po czym poznasz, że zrobiłeś/łaś to zadanie prawidłowo?”. 

To podejście skupia się na tym, co działa i jak można rozwijać umiejętność rozwiązywania trudności, zamiast koncentrować się na problemach i ich źródłach.

Krok 2: Skalowanie jako technika poszukiwania zasobów

W tym miejscu możemy użyć również techniki skalowania, która również jest sposobem poszukiwania zasobów. Stosując tą zasadę na przykładzie pracy domowej, możemy poprosić ucznia aby ocenił swoje zaangażowanie w odrobienie jej na skali od 1 do 10, gdzie 1 oznacza brak zaangażowania, natomiast 10 maksymalne zaangażowanie. Kiedy uczeń ocenia się np. na 2, możemy zapytać “Jak myślisz, co musiałoby się wydarzyć, żeby twoje zaangażowanie wzrosło o jeden punkt do góry? Jaką zmianę byś zauważył?”. to daje nam możliwość poszukiwania rozwiązań bez dawania porad. Kiedy uczeń na przykład odrobi pracę domową i oceni się wysoko np. na 8, możemy spytać “Co pomogło ci się zbliżyć do tego celu?”, dzięki czemu uczeń sam umocni się w przekonaniu, że potrafi znaleźć sposoby rozwiązywania problemów. 

Na początku wydawać się to może trudne, ale już samo poszukiwanie, chęć zmiany sposobu komunikacji a następnie wprowadzenie ich małymi krokami i dostrzeganie w życiu codziennym, jest dużym krokiem do osiągnięcia niezwykłych efektów.

Krok 3: Koncentracja na mocnych stronach uczniów 

W budowaniu autentycznej więzi z klasą istotne jest docenianie uczniów za ich mocne strony. Wyrażając podziw wobec ich umiejętności, pasji czy też zaangażowania nie tylko podnosimy ich pewność siebie oraz samoocenę, ale sygnalizujemy, że dostrzegamy i doceniamy ich unikalne cechy. Podkreślanie osiągnięć jest niezwykle ważne do budowania motywacji dalszego rozwoju dzieci. Na koniec lekcji czasem wystarczy zasygnalizować, że zauważyliśmy jakąś drobną zmianę w zachowaniu. Powiedzenie “Dziękuję, za twoje dzisiejsze zaangażowanie.” lub “Dziękuje, że podjąłeś się rozwiązania tego trudnego zadania.” może być małą zmianą przynoszącą duże efekty. Wyrażanie wdzięczności to sposób na budowanie atmosfery pozytywnego wzmocnienia i zachęta do dalszego rozwoju.

Krok 4: Bądź po stronie dzieci   

Gdy nauczyciel angażuje się w codzienne rozmowy, projekty i działania staje się integralną częścią społeczności klasowej. To podejście kreuje atmosferę zaufania i zrozumienia, wzmacniając relacje między nauczycielem a uczniami. Z perspektywy uczniów wychowawca jest rzecznikiem swojej klasy. Wypowiada się w ich imieniu i broni ich przed niesprawiedliwością lub niedomówieniami, które mogą pojawiać się w trakcie trwania roku szkolnego. Stanie po stronie dzieci nie oznacza, że chroni się je przed naturalnymi konsekwencjami ich czynów, ale mimo nieprzewidzianych sytuacji, mówi się w ich imieniu i pamięta o ich potrzebach. 

Krok 5: Współpraca z organizacjami pozarządowymi w obszarze edukacji

Jednym z aspektów wspierających proces nauczania jest uczestniczenie w projektach psychoedukacyjnych oferowanych przez organizacje pozarządowe i/lub stowarzyszenia. Przykładem takiego projektu jest inicjatywa „Szkoła z Dobrym Klimatem”, której celem jest nie tylko wspieranie dzieci i młodzieży w kwestiach związanych z edukacją, lecz także w rozwijaniu umiejętności społecznych i troski o zdrowie psychiczne i fizyczne. To zapewnia nauczycielom wsparcie, które przekracza granice standardowego programu nauczania. Specjaliści zajmujący się zdrowiem psychicznym, psychologowie czy eksperci od pracy w grupie są integralną częścią tego programu, dostarczając cennej wiedzy i doświadczenia w obszarach kluczowych dla rozwoju uczniów. Nauczyciele, korzystając z projektów psychoedukacyjnych, nie tylko poszerzają spektrum aktywności w szkole, lecz także kształtują atmosferę sprzyjającą zdrowemu rozwojowi emocjonalnemu i społecznemu uczniów. Organizacje zewnętrzne stanowią więc cenne wsparcie dla nauczyciela w roku szkolnym, często zdejmując z niego odpowiedzialność organizowania i koordynowania dodatkowych wydarzeń integrujących. 

Pozytywne aspekty relacji nauczyciel-uczeń są niezaprzeczalne. Kiedy nauczyciel i uczeń mają autentyczną więź opartą na zaufaniu i kontakt ze sobą pełen zainteresowania i radości, nauka staje się bardziej angażująca. Dobre relacje motywują do aktywnego uczestnictwa w lekcji, co ułatwia przyswajanie wiedzy i rozwijanie umiejętności. Wartość relacji między nauczycielem a uczniem wykracza poza aspekty dydaktyczne, wpływając także na rozwój emocjonalny i społeczny uczniów. Podsumowując, edukacja to nie tylko przekazywanie wiedzy, ale również budowanie relacji. Relacje między nauczycielem a uczniem wpływają na rozwój dzieci na wielu płaszczyznach. To skomplikowany proces, który wymaga spojrzenia z różnych perspektyw – zarówno nauczyciela, ucznia, jak i kontekstu szkoły jako wspólnoty. Należy jednak pamiętać, że nauczyciel nie musi działać sam. Zaproszenie do współpracy psychologów, pedagogów i trenerów umiejętności społecznych z lokalnych organizacji pozarządowych i stowarzyszeń może wesprzeć nauczyciela poprzez działania na rzecz dobrego klimatu i rozwijania potencjału młodych ludzi. 

Źródła: 

  • Dębski M., Flis J. (2023). MŁODE GŁOWY. Otwarcie o zdrowiu psychicznym. Raport z badania dotyczącego zdrowia psychicznego,
    poczucia własnej wartości i sprawczości wśród młodych ludzi w Polsce, Fundacja UNAWEZA, Warszawa
  • Ministerstwo Edukacji Narodowej. (2022). Edukacja dla dobrostanu: Raport o stanie edukacji w Polsce.

Artykuł powstał w ramach projektu “Szkoła z Dobrym Klimatem” współfinansowanego ze środków m. st. Warszawa. 

Autorka: Sylwia Piotrowska
Redakcja i korekta: Marta Patej 

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *