Gdy dwa światy spotykają się w szkolnej ławce
Wyobraź sobie scenę z klasy IV szkoły podstawowej. Rozpoczyna się pierwszy dzień zajęć. Do klasy wchodzi nowy uczeń. Ma na imię Maks i przyjechał z Ukrainy. Jego plecak pachnie jeszcze wanilią z babcinej kuchni w Odessie, a głowa wciąż krąży wokół tego, czego nie zdążył zabrać z domu. Po przekroczeniu progu sali dostrzega obcy język, inny sposób żartowania, inne zasady, inne tempo.
Po drugiej stronie sali siedzi Zuza. Do tej pory miała stałą grupę znajomych, swój rytm, swoje znane „jak w zegarku” szkolne poranki. Teraz musi odnaleźć się w sytuacji, w której stanie przed wyzwaniem społeczno-kulturowym. I choć jest „u siebie”, sama też doświadcza niepewności: Jak się zachować? Czy pomagać? Czy nie wyjdzie głupio? A jeśli coś powiem źle?
To nie jest historia jednej strony. Szok kulturowy dotyka wszystkich. Tak samo tych, którzy przyjeżdżają, jak i tych, którzy w znanym świecie spotykają się z nieznaną kulturą. Czym właściwie jest szok kulturowy?
Szok kulturowy pojawia się między innymi w sytuacji, w której dana osoba opuszcza swoje dotychczasowe środowisko i przenosi się do innej kultury. Obejmuje uczucia niepewności, dezorientacji lub lęku, pojawiające się w kontekście życia w społeczeństwie odmiennym od własnego. To doświadczenie oddziałuje również na te osoby, które stykają się z kulturą reprezentowaną przez “przybysza”, ponieważ w jakiś sposób muszą się do niej ustosunkować.
Szok kulturowy to też naturalna reakcja na znalezienie się w świecie, którego zasady nie są w pełni jasne i znane. Zaliczmy do nich:
- język, który brzmi jak szum w tle, zanim zacznie mieć sens,
- humor, którego nie rozumiesz i masz wrażenie, że coś cię omija,
- nauczyciel, który chwali inaczej niż ci, do których przywykłeś,
Dla dziecka z Ukrainy polska szkoła może być jak gra, której zasady musi poznać w jej toku.
Budowanie relacji z kimś z innej, nieznanej kultury może wyglądać podobnie, bowiem jest próbą “bycia w porządku” po omacku. Zderzenie kulturowe nie musi być bolesne, jednak może okazać się intensywne i niełatwe.
Co czuje dziecko, które trafia do nowego kraju?
10-letnia Tamara po dwóch tygodniach w Polsce zaczęła bać się odpowiadać na lekcji, mimo że dotychczas była aktywna i uwielbiała to robić. Kiedy zapytano ją dlaczego, powiedziała: „Bo jak coś źle powiem, wszyscy pomyślą, że jestem głupia”. To może być przykład z życia uczennicy ukraińskojęzycznej, która próbuje nadążyć, dorównać szkolnym wymaganiom i jednocześnie obawia się konsekwencji tego procesu.
Co często przeżywają dzieci próbujące odnaleźć się w nowej kulturze?
- Lęk przed oceną – język to bariera, a komunikacja budzi niepewność.
- Zamrożenie emocjonalne – jeśli przyjechały po doświadczeniu wojny, zmiany i strat.
- Poczucie „bycia w zawieszeniu lub na tzw. progu” – tu jeszcze nie przynależą, a dom jest setki lub tysiące kilometrów stąd.
- Nadwrażliwość na relacje – dzieci często bardzo szybko wychwytują sygnały wykluczenia lub odrzucenia, nawet jeśli nie są zamierzone.
Wiele z nich natomiast wykazuje także ogromną elastyczność, ciekawość, gotowość uczenia się i chęć przynależności, mimo dużego kosztu emocjonalnego.
Warto również zastanowić się nad tym, jakie odczucia i myśli mogą towarzyszyć uczniom i uczennicom przyjmującym w swoich klasach dzieci z innych krajów, mówiące w innym języku. O tym mówi się zdecydowanie rzadziej. A szkoda, bo dzieci przyjmujące również doświadczają szoku kulturowego, lecz innego typu.
Poniżej zostały przedstawione przykłady takich odczuć dzieci z polskich klas:
- Dzieci skarżą się, że nowi uczniowie „trzymają się w grupkach” i czują się lekko odsunięte.
- Pojawia się niepewność: „Czy mogę zapytać o wojnę, czy to nie wypada?”
- Rodzą się nieporozumienia: ukraińskie dzieci bywają bardziej bezpośrednie – polskie odczytują to jako niegrzeczność.
- Nauczyciel mówi powoli do dziecka z Ukrainy i ocenia inaczej – polskie dzieci odbierają to jako „uprzywilejowanie”.
Polskie dzieci też muszą przepracować swoje wyobrażenia, zahamowania, naturalne poczucie zagubienia. To absolutnie normalne i również możemy to nazwać szokiem kulturowym.
Dlaczego to zderzenie jest tak intensywne?
1. Dzieci jeszcze budują swoją tożsamość
Nagłe pojawienie się „inności” potrafi zachwiać poczuciem przewidywalności.
2. Szkoła to miejsce, gdzie wszystko jest szybkie
Adaptacja kulturowa bywa wolna i wymagająca czasu.
3. Język jest kluczem
Kiedy ktoś go nie zna, czuje się jakby stał za drzwiami, za którymi toczy się normalne życie.
4. Emocje pracują równocześnie na wielu poziomach
Dziecko z Ukrainy tęskni, boi się, wstydzi. Dziecko polskie chce być pomocne, ale boi się ośmieszenia lub niezręczności. Rolą dorosłych jest więc wspomagać dzieci w tych delikatnych sytuacjach i wewnętrznych dysonansach.
Jak wspierać dzieci doświadczające szoku kulturowego?
1. Nazywaj to, co się dzieje
Najgorsze co możemy zrobić, to udawać, że „wszyscy są tacy sami”. Dzieci świetnie widzą różnice, ale potrzebują dorosłego, który normalizuje sytuacje:
- „Nie zawsze będziemy się rozumieć — to normalne, gdy ktoś jest nowy”.
- „Maks może czuć się zagubiony, dajmy mu czas. Ty też się możesz czuć dziwnie — to też jest normalne”.
W ten sposób tworzymy bezpieczną ramę, zamiast zostawiać emocje samym sobie.
2. Wprowadzaj mosty zamiast organizować wielkie działania integracyjne
Czasem szkoły rzucają się w eventy, projekty, wielkie akcje. Dzieci często potrzebują czegoś znacznie prostszego:
- pary zadaniowej (uczeń polski + uczeń z Ukrainy),
- wspólnego wykonywania krótkiego zadania,
- regularnego, spokojnego kontaktu,
- nieformalnych sytuacji: wspólne rysowanie, gra, drobna pomoc.
3. Ucz obie strony „języka różnic”
W przykładowej sytuacji polski uczeń zauważa, że ktoś wydaje mu się niemiły, bo zawsze mówi “prosto z mostu”, podczas gdy jego rówieśnik z Ukrainy ma zupełnie odwrotne wrażenie – uważa, że w Polsce ludzie zbyt “owijają w bawełnę”, przez co trudno odczytać, czy ktoś ma pretensje czy nie. To pokazuje, że nie istnieje „właściwa” lub „niewłaściwa” kultura komunikacji; funkcjonują jedynie różne style wyrażania się, które warto rozumieć i objaśniać, zamiast oceniać.
4. Normalizuj błędy językowe (i te kulturowe też)
Najlepsze, co może zrobić dorosły, to dać sygnał: „Nie musisz mówić idealnie. Wszyscy będziemy się czasem mylić”. Dobrą metodą jest też ustalenie wspólnych zasad reagowania, jeśli ktokolwiek nie zrozumie wystarczająco przekazywanego mu komunikatu, np. śmieszny gest, ustalone hasło itp. Dzieci z Ukrainy można też uprzedzić, że nie każdy śmiech jest śmiechem z nich albo z tego, co powiedzieli, ale np. z zawiłości języka polskiego, który poznajemy z innej strony dzięki ich nauce. Tak buduje się bezpieczną przestrzeń na bycie niedoskonałym.
5. Rozmawiaj o mankamentach bez zamiatania pod dywan
Szok kulturowy to nie jest cukierkowa integracja. Czasem bywa trudno, pojawia się frustracja lub poczucie winy. Należy pamiętać, że dopiero gdy to wypowiemy na głos, dzieci dostają szansę do radzenia sobie z tym, co czują.
Co się dzieje, gdy damy dzieciom czas i narzędzia?
Dzieci potrafią zaskakująco dużo. Po kilku miesiącach możemy zaobserwować m.in.:
- autentyczną ciekawość,
- ciepłe relacje,
- nowe poczucie kompetencji,
- umiejętność funkcjonowania w różnorodnej grupie,
- empatię, która procentuje na całe życie.
Szkolna rzeczywistość wielokulturowa potrafi być wymagająca, ale ignorowanie szoku kulturowego to proszenie się o chaos emocjonalny zarówno u nowych uczniów, jak i u tych, którzy byli w klasie od zawsze. Dlatego rolą nauczyciela jest nie tylko zauważenie różnic, ale przede wszystkim ich oswajanie – tworzenie przestrzeni, w której obie strony mogą czuć się bezpiecznie, nawet jeśli chwilowo stoją na trzęsącym się gruncie. Kiedy dorosły świadomie mediuję znaczenia, nazywa napięcia, tłumaczy style komunikacji i daje dzieciom narzędzia do budowania drobnych codziennych mostów, wtedy ten trudny proces zaczyna przypominać spokojną, choć krętą drogę zamiast niekontrolowanego zjazdu. Szok kulturowy przestaje być wstrząsem, a staje się elementem rozwojowym, który uczy empatii, elastyczności i funkcjonowania w różnorodnym świecie. Dlatego nauczyciele nie mogą zamiatać tematu pod dywan; to właśnie ich obecność, reakcje i jasne ramy decydują o tym, czy dzieci poradzą sobie z zawirowaniem różnic, czy utkną w bezradności. W wielokulturowej klasie to dorosły jest barometrem bezpieczeństwa, zaś bezpieczeństwo jest pierwszym krokiem do autentycznej integracji.
Bibliografia
- Grzymała-Moszczyńska, H., Grzymała-Moszczyński, J. (2017). Uchodźcy w Polsce. Integracja, wyzwania, kultura. Kraków: WUJ.
- Tarasyuk, I. V. (2011). Cultural Shock as One of the Factors of Adaptation and Readaptation the Migrants to the New Sociocultural Environment. Psychological Prospects Journal, 17, 232–240.
- Chmielewska, K. (2021). „Funkcjonowanie dzieci uchodźczych w polskich szkołach – perspektywa nauczycieli”. Edukacja. Studia, Badania, Innowacje, 2(155), 45–60.
- Dąbrowska, A. (2019). „Adaptacja kulturowa dzieci migrantów w polskim systemie edukacji”. Pedagogika Społeczna, 4(74), 145–162.
Artykuł powstał w ramach projektu „Poznajmy się” i jest współfinansowany ze środków UNICEF i m. st. Warszawa.
Projekt „Poznajmy się” Stowarzyszenia Q Zmianom to inicjatywa integracyjno-edukacyjna, której celem jest wspieranie dzieci i młodzieży w budowaniu relacji, poczucia bezpieczeństwa oraz wzajemnego zrozumienia w zróżnicowanych społecznie i kulturowo grupach. Projekt opiera się na działaniach warsztatowych, zabawach integracyjnych, pracy z emocjami oraz rozwijaniu kompetencji społecznych, które pomagają uczestnikom lepiej poznać siebie i innych, przełamywać bariery oraz budować otwartość i zaufanie.
Głównym celem projektu jest wzmacnianie integracji rówieśniczej, rozwijanie umiejętności komunikacji, współpracy i empatii, a także przeciwdziałanie wykluczeniu i osamotnieniu dzieci. Odbiorcami projektu są dzieci i młodzież, w szczególności z doświadczeniem migracyjnym, adaptujące się do nowego środowiska szkolnego, ale również całe klasy i grupy, które potrzebują wzmocnienia relacji oraz poprawy atmosfery.
Ważną grupą odbiorców są także nauczyciele i wychowawcy, którzy zyskują wsparcie w pracy z zespołem klasowym, narzędzia do budowania bezpiecznego klimatu w grupie oraz lepsze zrozumienie potrzeb emocjonalnych i adaptacyjnych swoich uczniów.
Projekt „Poznajmy się” odpowiada na kluczowe potrzeby dzieci związane z poczuciem bezpieczeństwa, przynależności, akceptacji, bycia zauważonym i wysłuchanym, a także na potrzebę wsparcia w radzeniu sobie z emocjami, stresem adaptacyjnym i trudnościami w relacjach społecznych, jednocześnie wzmacniając kompetencje nauczycieli w pracy wychowawczej i integracyjnej.