Czy warto być empatycznym? Często empatia kojarzy się z dużą wrażliwością, a w związku z tym z przejmowaniem nie tylko przyjemnych, ale również trudnych emocji innych osób lub zwierząt. Rzeczywiście, prawidłowo rozwinięta empatia to zdolność do wyobrażenia sobie, co czuje ktoś inny i współodczuwania z nim. Jednak mimo ryzyka “przejmowania” stanu emocjonalnego innych rozwijanie empatii od najmłodszych etapów życia w rzeczywistości może poprawiać jakość życia. Pośrednio przyczynia się bowiem do zawiązywania w życiu głębokich, trwałych i satysfakcjonujących relacji z innymi. O tym jak wesprzeć dzieci w rozwijaniu empatii przeczytacie w niniejszym artykule.
Rozwój empatii w dzieciństwie i dorosłości
Empatia wykształciła się u ludzi w celu opieki nad członkami rodziny, zatem ogromny wpływ na rozwój dziecięcej empatii mają rodzice lub opiekunowie. To dorośli uczą się sygnałów swoich pociech i na nie odpowiadają, zaspokajając tym samym ich potrzeby i budując poczucie bezpieczeństwa. Jakość więzi rodzinnych kształtuje wrażliwość dzieci i sprawia, że są one bardziej otwarte na budowanie innych, ważnych relacji na różnych etapach życia.
Empatia rozwija się w ciągu całego życia, a jej kształtowanie rozpoczyna się już w okresie niemowlęcym. Noworodki i niemowlęta, choć nie rozumieją jeszcze emocji innych osób, mogą przejawiać tzw. empatię odzwierciedlającą, za którą odpowiedzialne są tzw. neurony lustrzane – reagują na emocje opiekunów lub płaczą, gdy słyszą innego płaczącego niemowlaka. Wraz z wiekiem dziecko staje się coraz bardziej wrażliwe na emocje innych osób. W wieku przedszkolnym maluchy potrafią już rozpoznać, kiedy ktoś jest smutny, i próbują pocieszyć, choć ich reakcje są jeszcze dość powierzchowne. W wieku szkolnym, dzieci uczą się bardziej złożonych aspektów empatii, np. rozpoznawania subtelnych sygnałów niewerbalnych takich jak ton głosu, mimika czy gesty. U młodzieży i dorosłych empatia staje się bardziej złożona, obejmując nie tylko rozumienie uczuć innych, ale również zdolność do postawienia się na miejscu drugiego człowieka, co sprzyja budowaniu głębszych relacji.
Pedagogiczny model wychowania przedstawiony w monografii pod redakcją Śmiechowskiej-Petrovskij i Kwiatkowskiej przez Macieja Ciechomskiego wyróżnia następujące czynniki, których rozwój wspiera zdolności empatyczne dziecka. Należą do nich między innymi:
- Wrażliwość emocjonalna
- Umiejętność przyjmowania cudzej perspektywy
- Wiedza o emocjach
- Zdolności komunikacyjne
- Zdolność samoregulacji
- Rozwój zasad moralnych
- Odwaga do podjęcia działań w sytuacjach społecznych
- Budowanie tożsamości społecznej
- Rozumienie i stosowanie się do norm grupowych
Choć może się wydawać, że niektórzy mają naturalną zdolność lub swego rodzaju “empatyczny talent”, możliwe jest też “nauczenie się” empatii przez osoby, które z różnych względów mają trudności, żeby spojrzeć na sytuację z cudzej perspektywy. Warto podkreślić, że przyjęcie perspektywy kogoś innego nie oznacza od razu, że się z nim współodczuwa.
Empatia a teoria umysłu
W trakcie rozwoju psychicznego dziecka kształtuje się także tzw. teorii umysłu. Choć empatia i teoria umysłu mają wiele wspólnego, istnieją między nimi istotne różnice. Teoria umysłu to zdolność do rozumienia, że inni ludzie mają własne myśli, przekonania, pragnienia i intencje, które mogą być inne niż nasze własne. Umożliwia to przewidywanie ich zachowań oraz interpretowanie sytuacji społecznych. Rozwój teorii umysłu jest istotny w rozwoju dzieci i ma kluczowe znaczenie dla nawiązywania relacji społecznych. Empatia natomiast to zdolność do odczuwania emocji innych i reagowania na nie, co jest bardziej związane z emocjonalnym aspektem bycia z innymi. Choć obie umiejętności są ze sobą powiązane, empatia koncentruje się na współodczuwaniu, a teoria umysłu na rozumieniu wewnętrznego świata drugiego człowieka. Można więc powiedzieć, że empatia wymaga pewnego stopnia rozwoju teorii umysłu, ale nie jest z nią tożsama.
Utrudnienia w rozwoju empatii u dziecka
Rozwój empatii może być utrudniony przez różne czynniki, zarówno wewnętrzne, jak i zewnętrzne. Brak odpowiednich wzorców w środowisku rodzinnym, gdzie dominują trudne emocje, konflikty, niepewność lub brak otwartości na wyrażanie i przeżywanie emocji, może mieć niekorzystny wpływ na kształtowanie się empatii. Dzieci, które nie są nauczone rozumienia i wyrażania swoich emocji, mogą mieć trudności z dostrzeganiem emocji innych.
Rozwój empatii u osób w spektrum autyzmu (ASD) przebiega w sposób inny niż u osób neurotypowych, głównie z powodu trudności w zakresie rozumienia i reagowania na emocje innych osób. U dzieci ze spektrum autyzmu mogą występować trudności z kształtowaniem się teorii umysłu. Na szczęście rozwój empatii może być wspierany przez różne formy terapii, takie jak terapia behawioralna, zajęcia wczesnego wspomagania rozwoju w wieku przedszkolnym czy programy treningu społecznego. Ich celem jest poprawienie umiejętności rozumienia emocji, ćwiczenie odpowiednich reakcji w sytuacjach społecznych, nawiązywanie relacji i rozwiązywanie konfliktów. Warto zaznaczyć, że osoby ze spektrum autyzmu różnią się pod względem nasilenia objawów oraz zdolności do rozwoju empatii. U niektórych osób może występować silniejsza tendencja do rozumienia i reagowania na emocje innych, podczas gdy inne mogą wymagać większego wsparcia.
Wiele umiejętności emocjonalno-społecznych może być stymulowanych i rozwijanych poprzez doświadczanie, nie inaczej jest z empatią. Warto robić to również poza salą zajęciową czy gabinetem psychologicznym. Jak to zrobić?
Jak rozwijać empatię u dzieci w wieku szkolnym i nastolatków
Aby wspierać rozwój empatii u dzieci w wieku szkolnym i u nastolatków, warto organizować aktywności, które angażują ich w sytuacje wymagające współpracy i rozwiązywania problemów w grupie. Dobre przykłady to projekty zespołowe, działania wolontariackie, a także gry, które uczą współdziałania i rozumienia emocji innych. Warto także promować aktywności, które pozwalają na kontakt z różnorodnymi grupami ludzi, takie jak wyjazdy, spotkania czy warsztaty. W pracy z nastolatkami istotne jest tworzenie przestrzeni do rozmów o emocjach i sytuacjach życiowych, które stawiają ich w roli opiekunów lub osób wspierających innych. Dorośli mogą modelować empatyczne postawy, angażując młodych ludzi w działania oparte na trosce o innych.
Stowarzyszenie Q Zmianom prowadzi projekt pn. InQbator Q Działaniu, który pomaga grupom chętnych dzieci lub nastolatków realizować własne projekty. To wspaniała szansa, żeby zrobić wspólnie coś dla własnej satysfakcji, z nieprzymuszonej woli i nie dla oceny. Takie działania zwiększają poczucie wpływu i sprawczości, dodają odwagi do realizowania marzeń, dostrzegania potrzeb w najbliższym środowisku i uczą samodzielności. Edukatorzy w projekcie mogą dostarczyć wiedzy i wesprzeć finansowo tych, którzy mają pomysł, ale brakuje im tych elementów, aby osiągnąć cel. Zachęcamy do zapoznania się z informacjami o projekcie na stronie: https://qzmianom.org/qdzialaniu/.
Korzyści z kształtowania empatii w rozwoju społecznym dziecka
Rozwijanie empatii jest ściśle związane z rozwojem społecznym dziecka. Dzieci, które potrafią zrozumieć i prawidłowo reagować na emocje innych, są lepiej przygotowane do nawiązywania wartościowych relacji z rówieśnikami i dorosłymi. Empatia sprzyja współpracy, rozwiązywaniu konfliktów, a także budowaniu więzi z innymi ludźmi. Dzieci, które wykazują empatię, często są bardziej lubiane w grupie rówieśniczej, ponieważ potrafią dostrzegać potrzeby innych i współpracować w sposób konstruktywny. Umiejętność dostrzegania potrzeb innych osób sprawia, że dzieci i nastolatki lepiej rozumieją potrzebę tolerancji i szacunku dla odmienności.
Podsumowanie
Rozwój empatii to istotny element wychowania, który ma ogromne znaczenie dla rozwoju dziecka. Rodzice i nauczyciele mają wpływ na jej kształtowanie, oferując dzieciom wsparcie i angażując je w działania, które rozwijają zdolność do rozumienia i współodczuwania emocji innych. Zachęcamy Was do wspierania dzieci w poszukiwaniach aktywności, które pozwolą im budować więź z lokalną społecznością, co wzbogaci ich życie emocjonalne i społeczne.
Bibliografia:
- Ciechomski M., Rozwijanie empatii u dzieci w młodszym wieku W: Śmiechowska-Petrovskij E., Kwiatkowska E., Dzieci z trudnościami poznawczymi i emocjonalnymi w młodszym wieku. Terapia i wsparcie, Wydawnictwo Naukowe UKSW, Warszawa 2018. Dostęp dn. 12.12.2024r.:https://www.researchgate.net/profile/Elzbieta-Kwiatkowska-2/publication/333746714_Dzieci_z_trudnosciami_poznawczymi_ebook_2/links/5d01d45c299bf13a38511647/Dzieci-z-trudnosciami-poznawczymi-ebook-2.pdf#page=67
- Hoffman, M. L. (2000). Empathy and moral development: Implications for caring and justice. Cambridge University Press.
- Decety, J., & Jackson, P. L. (2004). The functional architecture of human empathy. Behavioral and Cognitive Neuroscience Reviews, 3(2), 71-100.
- Wellman, H. M. (1990). The Child’s Theory of Mind. MIT Press.
- Baron-Cohen, S. (2002). The extreme male brain theory of autism. Trends in Cognitive Sciences, 6(6), 248-254.
- Losh, M., & Capps, L. (2003). Understanding of emotion in autism: Insights from the study of emotional development. In G. Dawson & H. D. Geurts (Eds.), Autism spectrum disorders: A developmental perspective (pp. 79-97). Oxford University Press.
Artykuł powstał w ramach projektu InQbator Q Działaniu i jest współfinansowany ze środków m. st. Warszawa.
