Kategorie
Dzieci Emocje Nauczyciele Rodzice

Podróż po emocjonalnej mapie dziecka – jak macierz Thayera wspiera samoregulację

Każdy rodzic, nauczyciel i opiekun robi co może, aby pomóc dzieciom w skutecznym radzeniu sobie ze stresem, emocjami i codziennymi wyzwaniami. W dzisiejszym świecie, pełnym bodźców i presji, zadanie to może wydawać się trudniejsze niż kiedykolwiek wcześniej, nierzadko wywołując u dorosłych frustrację i poczucie bezradności. Jednak istnieje narzędzie, które może stanowić klucz do zrozumienia i lepszego wspierania naszych pociech – tytułowa mapa emocjonalna, czyli macierz Thayera.

Korzyści ze znajomości modelu Thayera

Poznanie i zastosowanie macierzy Thayera w praktyce może przynieść wiele korzyści. Oprócz skuteczniejszego wsparcia emocjonalnego dziecka, dorośli, za pomocą tego narzędzia, mogą nauczyć się lepiej rozumieć siebie samych, swoje własne emocje i reakcje, nierzadko trudne do opanowania. Jest to istotne z punktu widzenia wychowywania dzieci, ponieważ niezwykle trudno jest stanowić oparcie emocjonalne dla dziecka, gdy dorosły czuje się ze swoimi emocjami, jak we mgle. Macierz jest również doskonałą bazą do usprawnienia komunikacji między dorosłym a dzieckiem. Dostarcza jasnych wskazówek i instrukcji, pomagających nazywać swoje stany emocjonalne oraz potrzeby. 

Model nastrojów – baza do lepszego rozumienia siebie i dziecka

Autor modelu, amerykański profesor psychologii, Robert Thayer (1935-2014) był uznanym na arenie międzynarodowej liderem w badaniach nad ludzkim nastrojem. Jego artykuły i książki pogłębiają wiedzę na temat podstaw ludzkich nastrojów i roli, jaką nastrój odgrywa w życiu codziennym. Omawiany model przedstawił w 1989 roku w swojej książce pt. “The Biopsychology of Mood and Arousal”.

Macierz Thayera to model teoretyczny, pomagający zrozumieć nasze aktualne stany emocjonalne, czy też nastroje i potrzeby naszych dzieci. Jest zatem podstawą do niezwykle istotnej umiejętności, jaką jest samoregulacja.

Samoregulacja oznacza zdolność do monitorowania, zrozumienia i kontrolowania swoich emocji, zachowań oraz reakcji na różne sytuacje. W kontekście wychowania dzieci, samoregulacja staje się kluczowym elementem, pomagającym dziecku skutecznie radzić sobie z codziennymi wyzwaniami. Więcej na temat samoregulacji przeczytacie tutaj

Model opiera się na dwóch komponentach: napięciu i energii. 

  • napięcie – fizyczne (w ciele) lub umysłowe/psychiczne odczucie powodowane przez stres prowadzące do mobilizacji układu nerwowego
  • energia – w wymiarze fizycznym rozumiana jest jako dostępna energia (kalorie) dla ciała i mózgu (siła fizyczna) oraz w wymiarze psychicznym – dostępne zasoby rozumiane jako umiejętności, cechy osobowości oraz sieć wsparcia społecznego, pomagające jednostce radzić sobie ze stresem i wyzwaniami życiowymi (np. zdolności do rozwiązywania problemów, elastyczność psychiczna, pozytywne relacje interpersonalne czy umiejętność radzenia sobie z emocjami). 

Osie napięcia i energii tworzą macierz nastrojów, składającą się z czterech części:

  • niebieska – stan odpoczynku; tutaj jesteśmy, gdy mamy mało energii oraz mało napięcia; stan odpowiedni dla relaksacji:
    • przykłady sytuacji: spokojne zasypianie, “zjazd” po posiłku, rutyna w pracy, poranki w weekendy, wieczorne czytanie książki/bajki, słuchanie bajek/audiobooków; 
    • sygnały: ziewanie, rozluźnienie ciała, senność;
  • żółta – stan kreatywny; tutaj jesteśmy, gdy mamy dużo energii i mało napięcia; idealny stan do nauki, zdobywania nowych umiejętności i myślenia kreatywnego:
    • przykłady sytuacji: realizowanie swoich hobby i pasji, zabawa, nauka, tworzenie, sport niekonkurencyjny, taniec, przyjemny prysznic; 
    • sygnały: wewnętrzna chęć do działania, łatwość myślenia (stan flow), motywacja, zadowolenie;
  • czerwona – stan mobilizacji: tutaj jesteśmy, gdy mamy dużo energii oraz wysokie napięcie; w takim stanie utrudnione jest regulowanie impulsów, często działamy odruchowo i automatycznie oraz tracimy elastyczność myślenia: wpadamy w schematy myślowe, pojawiają się różne zniekształcenia przetwarzania i myśli automatyczne – natychmiastowe, nieświadome reakcje umysłu, często negatywne lub pesymistyczne, wynikające z przyzwyczajeń myślowych kształtowanych przez doświadczenia życiowe (więcej o działaniu automatycznym przeczytasz tutaj):
    • przykłady sytuacji: trudne spotkania w pracy, prezentowanie lub przemawianie przed publicznością, rywalizacja np. w sporcie, egzaminy i testy, deadliny i presja czasu, wyczekiwanie na coś (ekscytacja); 
    • sygnały: napięcie w ciele (np. zaciśnięte zęby czy pięści, spięte mięśnie twarzy), uczucie gorąca, pocenie się, wrażliwość na hałas, poirytowanie, szybkie tętno, kołatanie serca, rumieńce, niekontrolowane ruchy np. dłoni czy nóg (wynik napięcia mięśniowego), krzyk, płacz, drżenie, trudności ze słuchaniem drugiej osoby, agresja, ataki paniki, utrudnione myślenie racjonalne;
  • czarna – stan bezradności: tutaj jesteśmy, gdy mamy mało energii i wysokie napięcie; często ciężko nam stąd wyjść, ponieważ wymaga to energii której nam brakuje, a ciężko ładować baterie (regenerować się), gdy równocześnie odczuwa się wysokie napięcie – błędne koło.
    • przykłady sytuacji: wstawanie wcześnie rano po nieprzespanej nocy, długotrwałe chorowanie, nagromadzenie obowiązków, przytłoczenie, powtarzalność lub długie występowanie nieprzyjemnych bodźców, nocne karmienie płaczącego niemowlaka, frustracja i bezradność;
    • sygnały: bezsenność, gonitwa myśli, płaczliwość, drażliwość, trudność w kontrolowaniu własnych reakcji, zaskakujące zachowania “nie wiadomo skąd”, popadanie w rozpacz.

Jak pomagać dziecku w samoregulacji?

Każdy z nas wędruje między ćwiartkami macierzy w różnych momentach dnia i tygodnia. Zmiany nastrojów mogą następować stopniowo i powoli, np. gdy podczas miłego prysznica opada nam napięcie po stresującym dniu w pracy (przechodzimy wtedy z czerwonej lub czarnej do żółtej) lub w sposób nagły i niespodziewany, np. gdy budzimy się w środku nocy przez głośny hałas (z niebieskiej do czerwonej). Istotne jest, by podkreślić, że każda ćwiartka jest nam potrzebna – odzwierciedla nasze potrzeby fizyczne i psychiczne w danym momencie. Świadomość tego, w jakiej ćwiartce się znajdujemy, jest dla nas informacją, czego potrzebujemy oraz punktem wyjścia do oceny, czy w tym miejscu jest nam w danym momencie dobrze, czy może lepiej byłoby nam się przenieść do innej ćwiartki (bo np. tego wymaga od nas sytuacja). Rozważmy dwa scenariusze, jako przykład:

  1. czuję senność (a więc jestem w niebieskiej ćwiartce) i jest wieczór, przygotowuję się do spania – cudownie! nic nie ma potrzeby zmieniać, słucham informacji z ciała o zmęczeniu i kładę się spać
  2. czuję senność, ale jestem w pracy i mam dużo do zrobienia – mam trudność w utrzymaniu koncentracji i wykonywaniu obowiązków, przydało by się więc podnieść poziom energii, a więc przejść z ćwiartki niebieskiej do żółtej 

Ale jak to zrobić? Oto sposoby na świadome wędrowanie między ćwiartkami:

  • podnoszenie energii (regeneracja) – przemieszczanie się z dołu ku górze macierzy: wypicie kawy, jedzenie, uprawianie sportu, spacer i jakakolwiek forma ruchu, kąpiel, prysznic (szczególnie z zimną wodą), zadbanie o wysoką jakość snu (regularny tryb dnia i nocy, ograniczenie niebieskiego światła tuż przed zasypianiem), zrobienie czegoś nowego (przerwanie rutyny)
  • obniżanie napięcia – przemieszczanie się od prawej do lewej strony macierzy: uważne oddychanie, kontakt z innymi ludźmi, wygadanie się, nazwanie emocji i przeżyć, uważne słuchanie muzyki, ruch, hobby, oglądanie serialu/filmu, czytanie książki, zimna woda/kostki lodu (na dłonie lub twarz), zmiana otoczenia (np. wyjście z domu/pomieszczenia), masaż, przytulanie, śmiech

Dla rodziców czy osób pracujących z dziećmi macierz Thayera jest niezwykle przydatnym narzędziem do wspierania dzieci w radzeniu sobie z emocjami. 

Oto kilka wskazówek, jak korzystać z macierzy:

  1. Modelowanie samoregulacji – przykład własny jest znacznie skuteczniejszą metodą przekazywania wiedzy, niż jakakolwiek inna forma. Dzieci uczą się od dorosłych poprzez naśladowanie. Dlatego tak ważne jest, aby rodzice i opiekunowie na początku nauczyli się samoregulacji na sobie, a macierz może być do tego bardzo przydatnym narzędziem. Nauczmy się najpierw rozpoznawać własne stany emocjonalne oraz identyfikować, w jakiej ćwiartce się znajdujemy i czy tam właśnie chcemy być. Ćwiczmy na sobie samych skuteczne metody świadomego wędrowania po macierzy. Wiąże się to także z przesłaniem powiedzenia “dobry ratownik to żywy ratownik” – zadbajmy o siebie, by móc dbać o dziecko. 
  2. Rozpoznawanie stanu emocjonalnego dziecka: Zanim zaczniemy pomagać naszym dzieciom, musimy zrozumieć, co aktualnie czują oraz czego w związku z tym potrzebują. Aby było to możliwe, konieczna jest nauka czystej obserwacji sytuacji i zachowania dziecka bez oceniania i interpretowania. Odruchowe natychmiastowe interpretowanie może przesłaniać nam prawdziwe źródło problemu. Np. gdy dziecko jest marudne i na wszystko reaguje “nie!”, może wcale nie robi nam tego na złość (jak mogą podpowiadać nam myśli automatyczne), lecz znajduje się w czarnej ćwiartce w wyniku niewyspania, nienajedzenia i stresującego dnia w szkole? 
  3. Dostosowanie podejścia: W zależności od położenia dziecka na macierzy, dostosujmy nasze podejście, by pomóc dziecku przemieścić się po macierzy w odpowiednim kierunku. Jeśli jest zdenerwowane i spięte, może potrzebować od nas pomocy w obniżeniu napięcia, poprzez rozmowę, nazwanie emocji, ruch czy śmiech. Natomiast gdy jest zmęczone, a w danej sytuacji potrzebna jest mobilizacja do działania, pomoc w aktywnościach podnoszących energię może być kluczowa. 
  4. Kształtowanie umiejętności regulacji emocji: Wspomóżmy dziecko w rozwijaniu umiejętności radzenia sobie z emocjami i dostrzegania oraz nazywania własnych potrzeb. Może to obejmować naukę technik relaksacyjnych, świadomego oddychania czy wyznaczanie celów, które pomogą zminimalizować stres (więcej o rozwijaniu uważności u dzieci znajdziesz tutaj). Warto przedstawić dziecku w prosty sposób macierz i opracować własne metody jej użytkowania, np. umówić się na sygnały związane z kolorami w celu usprawnienia komunikacji między dorosłym a dzieckiem w sytuacjach kryzysowych.

Stawianie czoła wyzwaniom wychowawczym to niełatwe zadanie, jednak korzystając z narzędzi takich jak macierz Thayera, możemy zbudować zdrowsze relacje z naszymi dziećmi. Dając im narzędzia do radzenia sobie z emocjami, nie tylko pomagamy im teraz, ale także przekazujemy im umiejętności niezbędne do radzenia sobie z przyszłymi wyzwaniami. Jeśli w bezpiecznych domowych warunkach będziemy uczyć dzieci samoregulacji, nabędą one umiejętności radzenia sobie ze stresującymi sytuacjami poza domem, np. w trudnych sytuacjach losowych w szkole lub w relacjach i konfliktach z rówieśnikami. Dodatkowo umiejętność rozpoznawania własnych emocji oraz dostrzegania ich źródeł rozwija u dziecka empatię, która jest istotnym czynnikiem umożliwiającym budowanie zdrowych relacji. Połączmy siły z wiedzą naukową i razem zbudujmy most do pełniejszego zrozumienia i akceptacji w naszych rodzinach.

Źródła:

Thayer, R. E. (1989). The biopsychology of mood and arousal. Oxford University Press.

Shanker, S. (2016). Self-Reg: Jak pomóc dziecku (i sobie) nie dać się stresowi i żyć pełnią możliwości. Mamania.

 

Artykuł powstał w ramach projektu „Oswoić Konflikt!” współfinansowanego ze środków m. st. Warszawa

Autorka:  Kinga Woźniakowska
Redakcja i korekta: Marta Patej

 

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *